Imatges de pÓgina
PDF
EPUB

परिव्यवेभ्यः क्रीमातेर्जयतेर्विपरापरात् ।। भाडो दोङ्गविकासस्वारयप्रसरणयोर्न हिं ॥५॥ गमेः क्षमायां राडि नुपृच्छयोः क्रीडतेरनोः॥ पर्याभ्यां च समोऽकूजे जिज्ञासायां शकः सनः ॥ ६ ॥ अपस्किरहरतेर्गतताच्छील्य आशिषि ॥ माथेः शपेस्तु शपथे स्थो निर्णीतौ प्रकाशने ॥ ७॥ प्रतिज्ञार्या चावसंविप्रादुदोऽनूचेष्टने ॥ देवार्चासंगकरणमैत्रीषु पथिकर्ट के ।। ॥ धात्वर्थ मन्त्रकरणेऽकर्मकेचोपपूर्वकात् ।। वा लिप्सार्या समः पूच्छिगमृच्छिस्वृत्रुवेत्तितः॥९॥ दृशोर्तेश्चाकर्मकैभ्य आङ् पूर्वाभ्या यमेहनः॥ उद्विभ्यां तपः स्वाङ्गकर्मकेभ्योप्यथास्यतेः॥ १०॥ कहे; सोपसर्गाभ्यां व्हः संनिव्युपपूर्वकात् ॥ आइस्तु स्पर्धतेमुचनावक्षेपणसेवने ॥ ११ ॥ प्रतियत्नप्रकथनोपयोगे साहसे कृतः ॥ अधेः प्रसहेने वस्तु शब्दकर्मण्यकर्मकात् ।। १२ । पूजाचार्यकृतिज्ञानोत्सजने च भृतौ न्यये । नियो विगणने कर्तृस्थे तु चामूर्तकर्मणि ॥ १३ ॥ वृत्त्युत्साहस्फीततानुक्रमेस्तद्वत्परोपयोः।। ज्योतिरुदमने त्वाडो वेः पादविहृतार्थकात् ॥ १४॥ आरम्भणेर्थे प्रोपाभ्यां विभाषानुपसर्गकात् ॥ अपह्नवेऽकर्मकाच ज्ञोनाध्याने समः प्रतेः ॥१५॥ यत्नापसान्त्वनज्ञानभासनेषूपमन्त्रणे ॥ विमती चापि वरतः सननुभ्यां खकर्मकात् ।। १६ ।। व्यक्तवाचां सहोक्तौ च विप्रलापे विभाषया । मोऽवात्समः प्रतिज्ञाने चरेरुदि सकर्मकात् ॥ १७ ॥ समस्हतीयायुक्तात्स्वीकरणे तूपयच्छतेः। इसीया चेच्चतुयर्थे दाणः शिति शर्मुडः ॥१०॥ लिङलुङोश्च कृमः प्राग्दामोयस्तु प्रयुज्यते ॥

सनः शुस्मृदृशिज्ञाभ्यो नानोझै माइ प्रतेः श्रुवः ॥ १९ ॥ भयज्ञपात्रेषु युजेरजायन्तोपसर्गतः ।। समःणौतेरनवने भुनतेरथ णेरणी ॥२०॥ थरकर्मणी सकर्ता वेदाभ्यामवर्जिते ॥ यथा रोहयते हस्ती स्वयं दर्शयते नृपः ॥ २१ ॥ भीरम्योः प्रयोजकाद्भीतिस्मययोर्वश्चतेधैः ।। मलम्भने लियः पूजान्यकृत्योर्वञ्चनेपि च ॥ २२ ॥ मिथ्याशब्दोपपदेऽतः पौनःपुन्ये कृमो णिचः ॥ फले च कर्षभिप्राये स्वरितेतो भितो णिचः ॥२३॥ पचते कुरुते ब्रूते घटं कारयते तथा ॥ अपावदः समायो यमेरमन्यगोचरे ॥ २४ ॥ ज्ञश्चीपसर्गरहिताच्छब्दान्तरगती तु पा॥

॥ इति आत्मनेपदाधिकार।

॥ अथ परस्मैपदाधिकारः॥ परस्मैपदमन्यस्मात्कृतोऽप्यनुपरापरात् ॥ २९॥ क्षिपोऽभिप्रत्यतिभ्यः प्राव सृषिवहोः परेः॥ व्यापरिभ्यो रम उपाद्विभाषा चेदकर्मकः ॥२६॥ आहारचलनार्थाण्णरण्यते यद्यकर्मकः ।। चित्तवरकर्टको यद्वत्तोषयत्येष पार्थिवः ॥२७॥

त्रु जन्युधबुधैङ्गशिभ्यश्च णिचाय न ॥ दम्यायमायसपरि मुहो न चिवद्वसः ॥२८॥ नृतिधेपिबतिभ्यश्च क्यषन्ताच विभाषया ॥ वा गुप्तादेटुडि वृद्भयः स्यसनी टि कल्पतेः ॥ २९ ॥ 'परस्मैपदमन्यस्मात्तथा शिष्टप्रयोगतः ॥

CHAPTER XIV.

VERBAL DERIVATIVES

or

PRIMARY Noxinal Bages

Derived by means of the Kșt Affixer,

$ 665. The Kột affixes (Vide § 336) are added to roots, or to their modified forms, to form nouns, adjectives, and indeclinables; t.g.-कार, कर्ट, करण, कुर्वत्, करिष्यत्, चकृवम्, कृत्वा, aga, &c. These are called Kệdantas or Primary Nominal Bases as distinguished from the Secondary Derivatives formed with the Taddhita affixes.

$ 666. There is a pecnliar class of Krt, or printary affixes technically designated by Sanskt grammarians as Uñadi or those beginning with the affix TT i e. the affix with the mute or indicatory letter 9, 80 called from the words are, aro, &c. in the first Sutra being derived with this affix. These Uņâdi affixes form primary nouns, like other Kșt affixes, from verbal roots, but are classed separately because their application is limited, and because the nouns derived from them are either formed irregularly, or the connection between their senses and the meanings of roots from which they are supposed to be derived is not so clearly discernible as in the case of other primary derivatives e. g. aga suri 5eratiarra att start: 'a horse' which is derived either from stal 'to pervade,' or from an 'a road,' and Str9 with it, &c.; ar 'an artisan' from 'to do,' &c.

SECTION I.

PARTICIPLES (Declinable and Indeclinable).

I Participles (Declinable).

(a) Participles of the Present Tense. $ 667. The participle of the Present Parasm, is formed by the addition of the affix HT to that form of a root, primitive or derivative, which it assumes before the third person plural termination of the Present Tense. If the base end in the is dropped; e. g.

(1. cl.)-7*+tfon Pre. 3rd pl. 76 +977=YTT Ptc. being. स्था (1. cl.)-तिष्ठ+भन्ति, faz +7=faat, stan ling. द्विष (2.cl.)-द्विष्+अन्ति, दिश् +अद्विषत् , hating. similarly from STE (2. cl.) 777 eating. 5 (7. cl.) Fpreventing. af (2. cl.) or going.

(8. cl. ) cor doing. T (3. cl.) 167 sacrificing. हु जुह्वत्

(8. cl. Distretching, &c. दिव (4.cl.) दीव्यत् playing. 7 (9. cl.) *777 buying. सु (5. cl. ) 9 75 extracting. JT (9. cl, ) y50t 7 stealing, &c. सुद् (6.cl ) तुदत् giring pain. चुर (10 cl.) चोरयन stealing. बोधय cau. of बुध, बोधयत् 'causing to know.' बुबोधिष desid. of बुध बुबोधिषत् 'desiring to know.' दित्स् desid. of दा, दित्सत् 'lesiring to gire.' चेक्षिप् freq. of क्षिप, पेक्षिपत् 'throwing again and again,' &c. &c.

&c. &c. (a) The term. 977 is optionally changed to th when added to the root विद; विद्वत् or विद्वस् 'knowing.' (6) The affix tg when added to fry and g 'to extract Suma अत्

pay

&c,

juice in sacrifice' has the sense of an agent; as 97 m. 'an enemy.! ah ag 77: ‘all are the extractors of Soma juice in a sacrifice'.

(c) When affixed to see it has the sense of 'fitness, respect, c.'STET 'one deserving respect, respectable.'

(d) { 2 P. and cau. ako the affix to when the idea of difficulty is not present; sritun 'studying without experiencing any difficulty;' धारवत् 'holding or bearing with eases' but कृच्छ्रेण अधीते, कृच्छ्रेण धारयति.

§ 868. The declension of the Participles in 317 has been treated of in § 116.

669. The participle of the Present. Atm. is formed by adding 3 to the root which undergoes the same changes before it, as before the termination sya or goat of the 3rd pl. pre.; ta is changed to 477, in the case of roots of the 1st, 4th, 6th and 10th classes, and all derived roots, or rather when the base ends in 37, before which the st of the base remains unchanged; e. g. Ty ( 1 cl. )-Ruhra 'growing,' Tre ( 1. cl.) वन्मान 'saluting.,' शी (2. cl.) शयान 'lying down; विष् (२. cl.) द्विषाण; हन् with आ(2 cl.) आत्रान 'killing;' धा (3. cl. )दधान 'holding:'g (3.cl.) जुबान दिव (4. cl.)दीप्यमान 'playing:' सु (.cl.) सुम्बान extracting;' care (6. cl.) gaat 'giving pain;' Fe (7. cl.) Fry 'obstructing;' कृ (8. cl. ) कुर्वाण 'doing;' तन् (8.cl.) तन्वान 'stretching;' की(9. cl.) BM buying;' ( 10. cl.) Firear 'stealing,' &e. (1 cl.)-cau, arya-TATT 'causing to know;'-desiderative बुबोधिषति-बुबोधिषमाण 'being desirous to know,' &c.

$ 670. (4) The sfr of tra is changed to in the case of the root 3T17 ( 2. cl. ) 'to sit;' Pre. Ptc. STATT.

« AnteriorContinua »