Imatges de pÓgina
[ocr errors]

वल (वलचू)-दन्तावलः 'an elephant'; शिखावल: a peacock:' रजस्वला, कृषीवल: 'a husbandman,' आउतीवलः 'a sacri

: ficial priest ' 'n distiller of sririt"; परिषदल: a king;'

and ऊर्जस्वल: 'powerful.' विन्”-is addked to माया, मेधा, सज् and worrls ending in स्, मायाविन्

'a magician' &c., मेधाविन् 'talented,' स्रग्विन् 'possessing a garland, तेजस्विन lustrous, &c.; आमय+विन् =आमया

विन् 'diseased." श-लोमशः · hairy, a monkey'; रोमशः: कपिशः - tawny.'

N. B.-1 These affixes are prohibited after Karmadharayas compounds.

[ocr errors]



अक (अकच्)-is inserterl before the fimel vowel of indeclinables

without any change of meaning: उच्चैः-उच्चकैः नीचैः-नीच कैः एन-is added to nouns indicating 'a direction ' in the sense of 'not

far from'; पूर्वेण ग्रामं 'to the east of the village not far

from it'; अपरेण ग्राम, &c. तस् (तसि)-has the sense of the Ablative; आदितः from the be.

ginning,' मध्यतः, स्वरतः, वर्णतः &c.; sometimes this is added in the sense of the Gen.; as देवा अर्जुनतोभवन् 'the gods declared themselves on the side of Arjuna'; (तसिल) -परितः 'on all sides'; अभितः 'on both sides..

* अस्मायामेधास्रजो विनिः | Pin. V.2. 121, + न कर्मधारयान्मत्वयः ।

[ocr errors]

ना-विना without, नाना in various ways,' &o. चत्-* is affixed in the sense of equally with' or (2) ' like to' when

the equality or likeness refers to an action; ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवदधीते ; ibnt पुत्रेण तुल्यः स्थूलः and not पुत्रवत् स्थूलः;

% similarly क्षत्रियवत् : मथुरायामिव मथुरावत् सुन्ने प्राकार;

चैत्रस्य इव चैत्रवत् (मैत्रस्य गावः). अस्-अल्पशः · little by little'; बहुशः &c. च्चि-is added to neuns or indeclinables to express that a person

or a thing, not being like what is denoted by the base to which it is added, becomes or is made like it.

† Before this the ending or st is changed to g but not that of indeclinables; इ or उ is lengthened and ऋ changed to tt; final of and the ending consonant of STEH, मनस्, चक्षुस्, चेतस्, रहस् , and रजस् are dropred and then the preceding rules are applied to the pen ultimate rowel. After this the termination is dropped and the

. verbal or other fornas of कृ, भू and अस् are added to the base regarded as a preposition; अकृष्णः कृष्णः सम्पद्यते तं करोति (कृष्ण +च्चि-कृष्णी+च्चि-कृष्णी+करोति) कृष्णीकरोति; न ब्रह्मा अबह्मा अब्रह्मा ब्रह्मा सम्पद्यते ब्रह्मीभवति; similarly ग्रङ्गीस्यात् ; दोषाभूतमहः 'the day is changed int) the night', दिवाभूता रात्रिः the night has become like the


[ocr errors]

* तेन तुत्य क्रिया चंद्वतिः । तत्र तस्येव | तदहेम् | Pan. v. 1. 115-117. भस्तियोगे समयकर्तरि चिः | Pin. V. 4-50. अभूततद्भाव इति वक्तव्यम् । Vart.

1 अस्य च्ची। Pin. VII. 4. 32. अवर्गस्य ईत्स्यात् च्वौ। Sid. Kau, अव्ययस्य च्वावीत्वं नेति वाच्यम् | Vart. च्चौ च । Pan. VII. 4. 26. अहर्मनश्चइश्चतोरहोरजसां लोपश्च | Pān. V. 4. 51.

[ocr errors]

day;' गुचीभवति, पटूस्यात् , मात्रीभवति, मांत्रीकरोति, &c. अरूकरांति, उन्मनीस्यात् , उच्चभूकरोति, विचेतीकरोति, वि.

रजीकरोति, &c. आ-is affixed like च्चि to (1) दुःखं when the meaning is troubling

one who ought not to be troubled'; दुःखाकरोति स्वामिनम् ।

-(2) are and forer in the sense of 'pleasing one who ought to be pleased,' &c; सुखाकरोति, प्रियाकरोति गुरुं. (अनुकूलाचरणेन आनन्दयति Sid. Kau.), (3) झूल, गुलाकरोति मांसम् i... 'roasts it';-(4) सत्यः सत्याकरोति भाण्डं वणिक् i. e. 'settles its price';-(5) and onomatopoeic words not followed by gra and containing more than one vowel, the words being reduplicated; पटत्-पटपटाकरोति

'utters the words पटन्, पटत्'. सात-is optionally affixed like चि but when tlre change meant is

complete * ; (कृत्स्नं शस्त्रं अग्निः सम्पद्यते) अग्निसाद्भवति is completely changed to fire;' (also अमीभवति;) भस्मसात्करोति 'completely reduces to ashes; in the case of this affix the forms of पद् with सम् are also added; अग्निसात्सम्पद्यते अग्निसाद्भवति शस्त्रम् , जलसात्सम्पद्यते, जलीभवति लवणम् : सात्

also conveyes the sense of 'making over or delivering something to another' &c.; राजसात्सम्पद्यते, राजसाcaftita; era and it are similarly added when something

is to be given to another; विपत्राकरोति, विप्रत्रासम्पद्यते. N. B. The derivatives formed by means of the affix at do not share the properties of prepositions; the verbal indecl. therefore from अमिसान्कराति is अग्निसात्कृत्वा and not


* विभाषा साति कास्न्य | Pin. V. 4. 52.

ADVERBS OF TIME IRREGULARLY FORMED FROM XOUNS:समाने अहनि सद्यः the same day'; पूर्वस्मिन्वत्सरे परुत् last year', पूर्वतरे वत्सरे परारि 'the year before the last;' अस्मिन्संवत्सरे एषमः this year;' परस्मिनहनि परेद्यावे 'the other day', अस्मिन्नहनि अद्य 'today'; पूर्वस्मिन्नहनि पूर्वेयुः 'yesterday; अन्यस्मिन्नहनि अन्येयुः the other or following day;' TET; 37: 'both the day.


GENDER $ 343. No definite rules can be laid down for the determination of the gender of words in Sanskrt. It can best be studiel from the dictionary or from usage. The following hints, however, may be useful to the student in the majority of cases.

1, MASCULINE WORDS, $ 344. Verbal derivatives formed by the affixes 37 and 7, and इ added to the roots dr and धा; e.g. पाकः, त्यागः, करः, गरः any bererage or drink, poison, Trat: scope, range, Thi, TF:, : mental pain or anguish, Fami, a treasure, &c.

Exceptions:-याश्चा fem. and भय, लिङ्ग, and भग all neu.

§ 345. Words ending in 3 and those having a, a, , 97, it, भ, म् , य, र, or , for their penultimate; as प्रभुः, भानुः, इक्षुः, स्तबकः, a bunch of flowers &c., घटः, पाषाणः, शोथः 'a swelling', फेनः, पीपः, स्तम्भः, सोमः, समयः, धुरः, a ruzor', अङ्कुरः वृषः, वायसः &c.

Exceptions:= Words ending in (a) 3-2, Trg (except when it ends a compound, in which

case it is both mas, and fem.) -z 'the last day of a lunar month on which the moon is invisible,' hry name

[ocr errors]
[ocr errors][ocr errors]
[ocr errors]

of a river,' तनु, करेणु and प्रियंगु a kind of creeper',
which are all fem.; श्मश्रु, जानु, व 'wealth', अश्रु. जतु
'lnc,' अपु tin or lead', तालु, दारु, मधु, 'honey,' स्वादु 'relish'.


‘sour cream,' which are all neuter.
(1) क-चिबुक “the chin,' प्रातिपदिक, अंशुक, a garment, उल्मूक

'a fire brand'. (c) ट and ण-किरीट, मुकुट, ललाट, शृङ्गाट 'a place where fonr roads

meet ;' ऋण, लवण, पर्ण, उष्ण.
(1) थ and न-काष्ठ, पृष्ठ, रिक्थ 'property left at death,' उक्थ 'a

hymn of the Samaveda,' a kind of sacrifice,' जघन, अ-
जिन 'the hairy skin of a black antelope', तुहिन snow',
कानन, विपिन, वन, वृजिन 'sin', वेतन, शासन, सोपान, a flight
of steps, मिथुन, श्मशान, रत्न,

न, रत्न, चिह्न.
(6) प, भ, म-पाप 'sin', रूप, शिल्प, पुष्प, शष्प tender grass', अन्त-

रीप 'an island', कुङ्कम 'saffron', रुक्म gold, iron, सिध्म
'a leprous spot', युध्म 'a battle' इध्म, गुस्म, (generally mas.)

अध्यात्म, knowledge of the soul,
(J) य and र हृदय, इन्द्रिय, उत्तरीय 'an upper garment', द्वार,

अग्र, तक्र, वक्त्र, वप्र lead', छिद्र, नीर, कृच्छ्र, रन्ध्र, श्वभ्र, अस्र,
तिमिर, विचित्र, केयूर, उदर, शरीर, कन्दर, dry ginger',
पञ्जर 'a cage', जठर, अजिर 'a courtyard, वैर, चत्वर, पुष्कर,
गव्हर, कुहर a cave, कुटीर 'a hut' (m. also), कुलीर 'a crab,
काश्मीर 'name of a country'; अम्बर, शिशिर, तन्त्र, a loom,
the ritual &c., यन्त्र, क्षत्र, क्षेत्र, मित्र, कलत्र, चित्र, सूत्र, नेत्र,
गोत्र a family, अङ्गुलित्र a finger-armour, शस्त्र, शास्त्र, वस्त्र,

पत्र, पात्र, शुक्र.
(9) ष and स्-ऋजीष 'a frying pan,' अम्बरीष 'a frying pan,' पीयूष'

पुरीष, किल्मिष, sin,' guilt,' offerta 'sin, stain,'

[ocr errors]


[ocr errors]


« AnteriorContinua »