Imatges de pÓgina
PDF
EPUB

(a) when the nouns derived from the roots नह , वृत् , वृष, व्यध, रुन्, सह, and तन् with the aff. किप (०) follow prepositions termed Giti or nouns which they govern; उपानह, नीवृत् an inhabiteel country, a realm, argę the raining season, Haifti piercing the vitals; 50 मृगावित् a lunter (of. Bhatti. II.7). नीरुक, अभीरुक, ऋतीषद over-powering an assailant, परीतत्

(b) when followed by the aff. वल, and the whole is a name; कृषीवलः a husbandman.

(c) अमरावती and इरावती which are names.

(d) when a verbal derivative with the aff. अ (घ) follows a preposition in most cases when the comp. does not signify a human being: परिपाकः, परीपाकः, but निषादः one of a mountain tribe.

(७) when काश follows a preposition ending in इ; वीकाशः, नीकाशः,

but

प्रकाशः. (f) when ster and FT are the latter members and the whole is a name; अष्टापदम् gold, अष्टापदः a spider; but भष्टपुत्रः; विश्वानरः an epithet of Savit?.

(9) when fast is the latter member and the whole is the name of a xshi; विश्वामित्रः, but विश्वमित्रो माणवकः ।

$ 299. * स् is inserted in the case of the following compounds:

(a) अपर followed by पर when continuity of an action is implied; अपरस्पराः सार्था गच्छन्ति । सततमविच्छेदेन गच्छन्तीत्यर्थः । but अपरपरा गच्छन्ति । अपरे च परे च सकृदेव गच्छन्तीत्यर्थः। And in the case

• वर्चस्केअवस्करः । अपस्करोरथा गम् । विष्किरः शकुनिर्विकिरो वा । प्रतिष्क शश्च कशेः । मस्करमस्करिणौ वेणुारिवाजकयोः । कारस्करो वृक्षः । पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् | Pān. VI. 1. 148-152, 154, 156. 157. तहतोः करपत्या रदेवतयोः सुट तलोपश्च | Vart. प्रायस्थ रितिचित्तयोः । Vart.

of आश्चर्य when wonder is meant; आश्चर्य यदि स भुजीत । But आचर्य कर्न शोभनम् ।

(1) अवकीर्यते इति अवस्करः when it means वर्चस्कम् (कुत्सितं वर्चः व चाकमन्ननलम् | Sil. Kau.), otherwise अवकरः; अपस्करः when it means रथाङ्गम् 'part of a carriage'; विष्किरः (or विकिरः) 'a bird,' प्रतिष्कशः (सहायः पुरोयायी वा Sil. Kau.), but प्रतिगतः कशां प्रतिकशः 'one who bollly faces the whip,' 'a disolvedient servant'; &c. HEFTT: 'a bamboo,' but Ant: a shark; AFRICA 'an ascetic'; but मकरिन् 'the sea'; कारस्करः when it means a particular kind of tree, (Otherwise कारकरः।

(C) In the case of the words of the reife group such as पारस्करः, किष्कुः, किष्किन्धा, &c. when they are names.

(1) And when the words ag and get are followed by op and पति and the meaning is 'a thief,' and 'a deity' respectively, the त् being dropped before स; तस्करः, बृहस्पतिः, प्रायश्चित्तम्, प्रायश्चित्तिः, वनस्पतिःc.

$ 300 When the words पुरग, मिश्रक, सिधक. सारिक, and कोटर are followed by 79 in a compound, they lengthen their ending vowel, and the न of पन is changed to ण; पुरगावणम् , मिश्रकावणम् , सिधकावणम् , सारिकावणम् , कोटरावण; but असिपत्रवन, वनस्याने अग्रेवणम्.

$ 301. Obs.-1 The न of वन is changed to ण necessarily when preceded by 7, and optionally when compounded with names of herbs or plants containing tiro or three rourels; प्रवणम्, कायॆवणम्, &e. दूर्वावणम्-वनम् शिरीषवणम्-वनम् ; but देवदारुवनम् (as the word

[ocr errors]

* वनं पुरगामिश्रकासिनकासारिकाकोटराग्रेभ्यः | Pin. VIII. 4. 4. + प्रनिरन्तः शरक्ष प्रक्षामकार्यखदिपीयूक्षाभ्योऽसंज्ञायामाप । विभाषौषधिव नरपति भ्यः| Pan. VIII. 4.5-6.

contains more than three voirels); exceptions :-इरिकावनम् , मिरिकावनन् , and तिमिरावनम्.

8802. * The न of वाहन is changed to ण when preceded by a word denoting an object that can be borne ; इक्षुवाहणम् ; but इन्द्र. वाहनम् (इन्द्रस्वामिकं वाहनमित्यर्थः Sid. Kau.).

303. + The न of पान is changed to ण necessarily when the compound implies a country and optionally when it significs merely the act of drinking; as सुरापाणाः (प्राच्याः); क्षीरपाणाः (उशीनराः); क्षीरपाणम् or-पानम् .

(a) is also optionally changed to o in the case of the following compounds:-गिरि-णदी-नदी, गिरि-णख or-नख, गिरि-णडय or-नडघ, गिरिनितम्ब or-णितम्ब, चक्र-णी or-नदी, चक्र-णितम्ब or-नितम्ब, &c.

CHAPTER VIII.

-:0:

FORMATION OF FEMININE BASES. $ 304. Feminine bases are derived from the masculine by the addition of the affixes आ (टाप), ई (डीप्), डीए, डीत्), ऊ (ऊ) and ति.

$ 305. Before the affix ई

(a) nouns ending in consonants assume that form which they take before the termination of the Inst. sing:; प्रत्यञ्च-प्रतीची, राजन्-राज्ञी, मघवन्-मवोनी, श्वन्–गुनी, अर्यमन्-अर्यम्णी, विद्वन्विदुषी, &c. There are some exceptions, as अर्वन्-अर्वणी, &c.

[ocr errors]
[ocr errors]

वाहन माहितात् । Pan. VIII. 4. 8. जपानं देशे । वा भावकरणयोः | Pin. VIII. 4. 9-10. गिरिनयादीनां वा । Vart.

13s. G.

(B) the preceding अ or ई is dropped; as गौर-गौरी, औत्सऔत्सी, पार्वती, &c.

(c) if a pratipadila* end in य, part of a Taddhita affix, that य is dropped: गार्ग्य+ई-गार्ग + ई-गार्गी ‘the daughter of Garga,' &c.

(d) the final य of the words सूर्य, तिष्य the constellation of stars called पुष्य, अगस्त्य and मत्स्य + is dropped; as सूरी, मत्सी. ke.

(e) in the case of tho participles of the present and the futuro न् is inserted, as in the Nom, dual af the neu. (Vide $ 115. a. b.); for instances, sees 235.

६ 306. A Pratipaddika ending in अ, and the words included in the Ajadi group t form their feminine in आग; as भुञान-भुजाना: I ;

: अज-अजा, एडका, अश्वा, चटका, मूषिका; बाला, वत्सा, होडा, मन्दा FEMIGT, all meaning 'a young girl'; (of these the first five form an exception to 8 312, and the second to $ 307. c.); आ is also added to फल when compounded with सम्, भस्रा, अजिन, पण and पिण्ड; to पुष्प when compounded with सत्, words ending in अच् , काण्ड, प्रान्त, शत and एक; to शूद्र not preceded by महत् , when class is implied, and to मूल preceded by अ; संफला, भस्रफला,

हलस्तद्धितस्य | Pan. VI. 4, 150. For the meaning of the term pratipadika Vide $.51.

+ सूतिघ्यागस्त्यमन्स्वानां य उपधायाः। Pan. VI. 4. 149.

| The words included in the A jádi group are:-अज, एडक 'a ram', अश्व, चटक 'a sparrow', मूषक, बाल, वत्स, होड, पाक, a young child, मन्द, विलात क्रुञ्च 'a heron', उष्णिह, देवविश् a deity', ज्येष्ठ, मध्यम,

, कनिष्ठand कोकिल.

१ अजायतस्टाप । Pin. IV. 1. 4. संभस्त्रानिषणपिण्डेभ्यः फलात् । सदच्काण्डपान्त शतकेभ्यः पुष्पात् । शूदा चामहत्पूर्वा जातिः । मूलाञः | Vartikas.

[ocr errors]
[ocr errors]

पणफला, c. all kinds of creepers'; सत्-प्राक्-काण्ड-प्रान्त-शत-एकपुष्पा- 'kinds of creepers', शूद्रा 'a woman of the शूद्र class;' अमूला. (1)

But if the pràtipadika end in on, the member of a termination, the preceding अ is changed to ; सर्विका, कारिका, &c.; the words मामक, नरक, and those ending in the Tad. affix त्य with a suffixed to it, change their अ to s similarly; मामिका, नरान् कायति calls out to इति नरिका, दाक्षिणात्यिका, इहत्यिका woman of this place.

Exceptions: The sy is not changed to g when the ai is added to the pronouns 97 and ate, or when it is a part of the Tad. affix त्यक, or when there is a compound, or when there is a word in. cluded in the Kshipaka group + (क्षिपकगण); as यका, सका, अधित्यका, 'a table-land', उपत्यका the land at the foot of a mountain', बहपरिव्राजका नगरी, क्षिपका, ध्रुवका, कन्यका, sc.

(6) S 37 is optionally changed to in the following cases:

(1) तारका a star', तारिका 'able fo protect'; वणका 'a cloak, a garment,' वर्णिका (in other cases), वर्तक-वर्तका, शकुनी प्राचाम्

प्रत्ययस्थात्कास्यात इदाप्यसुपः ! Pin. VII, 3. 44, मामकनरकयोरूपसंतानम् | त्यक्तपोश्च | Virtikas,

+ न यासयोः | Pin. VII. 3. 45. त्यकनश्च निषेधः । क्षिाकादीनां च । Vártikas,

+ The following words are includel in the क्षिपकगग:-क्षिपक 'an areher,' ध्रुवक, चरक 'a spy,' सेवक, करक 'a kind of bird, hail,' चटक, अवका 'a kind of plant,' लहक, अलका, कन्यका, and एडक.

१ तारका ज्योतिषि | वर्णका तान्तवे । वर्तका शकुनी प्राचाम् । सूनिकापुत्रिकावृध्दारकागां वेति वक्तव्यम् | Vartikas, उदीचामातःस्थाने यकपूर्वा यः Pin. VII. 3. 46. धात्वन्तयकोस्तु नित्यम् | Vartika.

« AnteriorContinua »